Już dziś w Galerii Regionu Środkowoczeskiego (GASK) otwarcie wystawy polskiej sztuki niezależnej lat 80. XX wieku – „Nie ocenzurowano”

Dziś, 27 maja Galeria Regionu Środkowoczeskiego, która mieści sie w przepięknym mieście Kutna Hora, otwiera przekrojową wystawę polskiej sztuki niezależnej lat 80. XX wieku – „Nie ocenzurowano”. Będzie to prezentacja polskiego odpowiednika ówczesnej, czeskiej, nieoficjalnej sceny artystycznej, reagującego na rzeczywistość Solidarności i stanu wojennego (1981-1983). To sztuka zaangażowana i zanurzona w kontekście historycznym, a jednocześnie wciąż dziś aktualna. Wystawa ta była pokazywana rok temu w CSW Zamek Ujazdowski, i tam miała swoją premierę. W przestrzeniach GASK-u pokazane zostaną prace około sześćdziesięciu artystów, którzy w latach 80., w proteście przeciwko ogłoszeniu stanu wojennego, bojkotowali politykę kulturalną władz PRL. Wystawa organizowana jest we współpracy z Centrum Sztuki Współczesnej – Zamek Ujazdowski w Warszawie, Instytutem Adama Mickiewicza i Instytutem Polskim w Pradze.

O wolność walczyli sztuką

Wystawa Nie ocenzurowano. Polska sztuka niezależna lat 80. ukazuje szeroką panoramę zjawisk artystycznych, których twórcy manifestowali swoją niezależność wobec komunistycznej władzy PRL, próbującej przy użyciu aparatu represji, milicji i wojska zabić wolnościowe aspiracje społeczeństwa. Sytuacja w polskiej kulturze lat osiemdziesiątych była wyjątkowa. Większość wybitnych twórców identyfikowało się z wolnościowym zrywem społeczeństwa w sierpniu 1980 roku, który doprowadził do zwiększenia swobód obywatelskich i ograniczenia interwencji państwowej cenzury. Wprowadzenie przez komunistyczny reżim stanu wojennego (13 grudnia 1981 roku), dramatycznie przerwało ten tzw. „Karnawał Solidarności”. Mimo masowych represji, wzmożonej aktywności służb bezpieczeństwa, aresztowań, pobić i morderstw politycznych, zwolnień z pracy, rozwiązania związków zawodowych i twórczych, wyprowadzenia na ulice uzbrojonego wojska, milicji, nie udało się władzy zdławić ducha wolności, który w latach 80. manifestował się w różnych formach oporu, a w 1989 roku doprowadził do transformacji ustrojowej w Polsce, będąc także zaczynem wielu przemian politycznym w całym ówczesnym świecie.

Solidaryzując się z uciemiężonym społeczeństwem, wieli twórców odmówiło współpracy ze strukturami komunistycznego państwa. Artyści bojkotowali politykę kulturalną władz nie występując w teatrach, filharmoniach, telewizji, nie publikując książek w oficjalnych wydawnictwach i artykułów w gazetach oraz nie prezentując swoich prac w państwowych galeriach. Jednocześnie współdziałali oni i dialogowali ze społeczeństwem, zorganizowanym w podziemnych, niezależnych strukturach związku zawodowego „Solidarność”, podejmując się działań stricte konspiracyjnych, a w szczególności służąc swymi plastycznymi umiejętnościami: projektując i wykonując plakaty, transparenty, znaczki poczty niezależnej i inne, okazjonalne gadżety, stając się często drukarzami niezależnej prasy i literatury. Nie mniej istotnym dla artystów było szukanie, niezależnych, od polityki komunistycznych władz i od stosowanej przez nią cenzury, form dzielenia się ze społeczeństwem swoją twórczością, wyrażającą ten specyficzny czas oraz doświadczenia i emocje, które stały się udziałem tak ogółu, jak i jednostek.

Już w styczniu 1982 roku powołany został przez intelektualistów i artystów związanych z Solidarnością, Komitet Kultury Niezależnej, który wspierał niezależną twórczość, koordynował działalność kulturalną, wspomagał wydawnictwa drugiego obiegu, inspirował wystawy, sympozja, koncerty, spektakle oraz inne formy niezależnej aktywności kulturalnej.

Pierwsze, niezależne formy prezentacji powstających dzieł artystycznych miały charakter kameralny. Odbywały się w mieszkaniach, na strychach lub bezpośrednio w pracowniach twórców. Na owe niezależne wystawy przybywali tylko nieliczni – „wtajemniczeni”. Jedną z pierwszych, oryginalnych form tworzenia niezależnego obiegu kultury były „wystawy walizkowe”, nazwane tak, gdyż zgodnie z intencją pomysłodawcy, malarza Marka Sapetty, zaproszeni artyści wykonywali małe obrazy lub zminiaturyzowane repliki dużych prac, które w walizce przenoszone były z mieszkania do mieszkania, gdzie odbywały się prezentacje sztuki niepodlegającej wszechobecnej cenzurze. Część artystów, broniąc swej artystycznej niezależności, przez całe lata 80. pozostawała przy efemerycznych formach działania i prezentacji. Jednak większość twórców, chcąc dzielić się swoja twórczością ze społeczeństwem, szukała miejsc wystawienniczych otwartych dla każdego. Niezależny ruch wystawienniczy szybko znalazł takie miejsce w Kościele, który, stanowiąc w owym czasie istotną siłę społeczną, otworzył się na twórców bojkotujących komunistyczny reżim. Nie pytając ich o konfesję i formę prezentowanych dzieł pozwalał na wypowiedzi artystyczne nie podlegające politycznej cenzurze. Kościół rozpostarł nad działaniami uczestniczących w bojkocie artystów coś w rodzaju ochronnego parasola. Wydarzenia artystyczne w murach świątyń mogły być realizowane na dużą skalę, przy masowej obecności publiczności. Stanowiły one realną konkurencję dla oficjalnych instytucji wystawienniczych. Zbliżenie artystów z Kościołem niewątpliwie odcisnęło piętno zarówno na twórczości poszczególnych osób, jak i na charakterze całego ruchu kultury niezależnej; zaowocowało olbrzymią liczbą niezależnych wystaw, w których uczestniczyło ok. 1700 twórców, powstaniem kilkudziesięciu galerii przykościelnych, drukowaniem plakatów i towarzyszących wydarzeniom artystycznym publikacji (katalogów i pism krytycznych), organizowaniem licznych sesji naukowych. Niezależny ruchu wystawienniczy miał charakter masowy i wielopokoleniowy. Był zjawiskiem artystyczno-kulturowo-politycznym, które łączyło w jedno: polityczny protest i religijno-społeczne odniesienie z twórczym poszukiwaniem formy plastycznej. Patrząc z perspektywy minionego czasu na rzeczywistość kultury niezależnej lat 80., należy podkreślić, że była ona zjawiskiem różnorakim i wielowątkowym, obejmującym wszystkie dziedziny sztuki, a w tej skali niemającym precedensu w historii. Poza cenzurą powstawały niezliczone dzieła plastyczne, literackie, teatralne, muzyczne, których twórcy manifestowali swoją niezależność ze świadomością, że tylko niezależna kultura jest w stanie wyrazić fundamentalne doświadczenie człowieka, jakim jest pragnienie wolności.

Co zobaczymy?

Wystawa Nie ocenzurowano jest próbą ukazania zjawiska ruchu kultury niezależnej lat 80. w kontekście twórczego dialogu artystów ze społeczeństwem po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku. Wspólnotowy wymiar sztuki lat 80. podkreśla cała ekspozycja, która została zbudowana wokół głównych zjawisk artystycznych manifestujących się poza kontrolą wszechobecnej wówczas państwowej cenzury.

Przechodząc przez kolejne sale ekspozycji widz jest prowadzony dziełami współtworzącymi przestrzenie tematyczne, których nazwy wzięte zostały od tytułów ważnych wystaw niezależnych lat 80. lub istotnych dla tamtego czasu prac artystycznych. Każda z tych przestrzeni prezentuje obrazy, rzeźby, instalacje powstałe pomiędzy wprowadzeniem stanu wojennego, a powołaniem pierwszego niekomunistycznego rządu w 1989 roku. Celem wystawy jest pokazanie twórczości wyrażającej ów specyficzny czas społecznego oporu, prac artystycznych powstałych bezpośrednio w tamtych latach. Chcieliśmy zaprezentować fenomen niezależnej sztuki w Polsce lat 80., ukazać specyficzną ikonografię, treści i tematykę powstałych wówczas dzieł oraz różnorodność form artystycznej ekspresji, poprzez które manifestowała się niezależna postawa twórców i oporu wobec politycznoideologicznej indoktrynacji.

Wystawa „Nie ocenzurowano” jest próbą ukazania fenomenu polskiego, niezależnego ruchu kulturalnego lat 80. Ekspozycja w GASK prezentuje siedem obszarów tematycznych, których nazwy zaczerpnięte zostały z tytułów ważnych wystaw niezależnych lat 80. lub istotnych dla tamtego czasu prac artystycznych (Duszno, Pomarańczowa alternatywa, Wystawa walizkowa, Wieczernik, Mozół, Krzyż kwietny, Przeciw złu, przeciw przemocy, Znak krzyża, Obraz więzienny, Wściekły pies na zielonym tle). Wystawa przedstawia więc nie tylko prace artystyczne powstałe w czasach PRL-u, ale także współczesne fotografie, plakaty i dokumenty z antyreżimowych happeningów, wystaw walizkowych w oryginalnej odsłonie, teatr niezależny i wiele innych. Prezentowana sztuka ukazuje jednostki i społeczeństwo w okresie represji, a także najważniejsze wydarzenia z tamtego okresu, takie jak zabójstwo „kapelana” Solidarności – księdza Jerzego Popiełuszki, czy pokojowe protesty w formie krzyży kwiatowych układanych w przestrzeni publicznej, z których jeden zakończył się zastrzeleniem trzech protestujących.

„Wieczernik” Wajdy po raz pierwszy

Perłą  wystawy w GASK – Galerie Středočeského kraje jest nigdzie wcześniej niepokazywany szkicownik Andrzeja Wajdy do spektaklu „Wieczernik”. Wajda rytował, pisał i malował. Był wszakże wykształconym malarzem. Szkicownik ten ma niezwykłą wartość, gdyż jest żywym zapisem dotyczącym przedstawienia, o którym poniżej. Poza notatkami, Wajda pozwala nam zachwycać się jego doskonale namalowanymi akwarelami i tłem polityczno społecznym tamtych czasów.

Nagranie zostało dokonane w Parafii Miłosierdzia Bożego w Warszawie podczas ostatniego z czternastu przedstawień 'Wieczernika” w dniu 28 kwietnia 1985 r.Dramat poetycki nawiązujący do tradycji misterium Zmartwychwstania Pańskiego. Uczniowie Chrystusa spotykają się w Wieczerniku – miejscu, w którym odbyła się Ostatnia Wieczerza. Po ukrzyżowaniu Chrystusa obawiają się represji i prześladowań. Omawiają swoje zachowania wobec Pana. Dowiadują się, że ciała Chrystusa nie ma w grobie. Jezus zjawia się w Wieczerniku. Nieobecny na miejscu Tomasz nie wierzy w zmartwychwstanie – chce dotknąć ran na ciele Jezusa.

Utwór Brylla, napisany w 1984 roku, został poddany ówczesnej cenzurze, zakazano jego publikacji oraz wystawiania na deskach teatru. Sam Bryll stał się ofiarą systemu. Pomimo tego Andrzej Wajda z grupą wybitnych aktorów podjął decyzję o jego realizacji w Wielkanoc 1985 roku w kościele Miłosierdzia Bożego w Warszawie. Dramat uczniów Chrystusa zagubionych wobec faktu ukrzyżowania oraz Zmartwychwstania Mistrza wciąż brzmi współcześnie, ponieważ w postawach owych uczniów możemy poszukiwać i odnajdywać samych siebie. Wieczernik jest ponadczasową odpowiedzią na próby ograniczenia wolności, zagrożenia bytu narodowego, czy utratę niepodległości.

Szkicownik do „Wieczernika” można oglądać dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Do kiedy?

Wystawa „Nie ocenzurowano – polska sztuka niezależna lat 80.” będzie prezentowana w terminie 28 maja – 17 września 2023 roku w GASK-u. Kuratorami wystawy są;  Tadeusz Boruta – autor wystawy, ze strony GASK – Richard Drury, a ze strony Centrum Sztuki Współczesnej Daniel Echaust.

Wernisaż odbędzie się 27 maja o godz. 16.00 przed przestrzenią wystawienniczą Galerii 4. Podczas otwarcia wystąpi Lech Janerka z zespołem. Wystawie towarzyszyć będzie cykl wykładów, projekcji filmowych i debat odbywających się w GASK, Bibliotece Václava Havla i kinie Ponrepo. W ramach wystawy zostanie wydana publikacja oraz przewodnik w języku czeskim i angielskim. W ciągu trzech miesięcy wokół wystawy odbywać się będą niezwykle interesujące odczyty, spotkania z czeskimi i polskimi artystami.

Patronat nad projektem wystawy objęła marszałek Regionu Środkowoczeskiego Mgr. Petra Pecková. Projekt został dofinansowany z programu grantowego Forum Czesko-Polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Czeskiej, i polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

GASK – Galeria Kraju Środkowoczeskiego mieści się w dawnym kolegium jezuickim w Kutnej Horze. Jest to instytucja, która swoje zbiory i program wystawienniczy koncentruje na sztuce XX i XXI wieku.

Partnerami wydarzenia są; Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Instytut Adama Mickiewicza, Instytut Polski w Pradze.

Portal Warszawski