Nie żyje Jane Goodall – to ona zobaczyła w oczach zwierząt podmiot, a nie obiekt

Jane Goodall, właściwie Valerie Jane Morris-Goodall, to brytyjska prymatolog, etolog i antropolog, znana przede wszystkim z pionierskich badań nad szympansami w Tanzanii. Od dziecka fascynowała się zwierzętami – w wieku 10 lat otrzymała od matki książkę o Tanganice, co zaszczepiło w niej marzenie o badaniach w Afryce. 

Rys biograficzny

Urodziła się 3 kwietnia 1934 roku w Londynie jako Valerie Jane Morris-Goodall, córka biznesmena Mortimera Herberta Morrisa-Goodalla i autorki Vanne Morris-Goodall, która wspierała jej wczesne zainteresowania naturą. Miała młodszą siostrę Judy. Od dziecka była zafascynowana zwierzętami – w wieku 18 miesięcy spała z pluszową małpą, a w wieku 10 lat otrzymała od matki książkę o Afryce, co ukształtowało jej przyszłość.

W lipcu 1960 roku, mając 26 lat, Goodall wyjechała z Anglii do ówczesnej Tanganiki (dziś Tanzania), gdzie rozpoczęła studia nad dzikimi szympansami w Parku Narodowym Gombe Stream. Jej badania, prowadzone bez formalnego wykształcenia naukowego na początku (później uzyskała doktorat z etologii na Uniwersytecie Cambridge w 1965 roku), zrewolucjonizowały wiedzę o zachowaniach tych zwierząt. Odkryła, że szympansy używają narzędzi (np. patyków do wyławiania termitów), polują w grupach i wykazują złożone emocje, co podważyło ówczesne poglądy na różnice między ludźmi a innymi ssakami naczelnymi. Goodall zaobserwowała, jak szympansy modyfikują patyki, by wyławiać termity z kopców – pierwsze udokumentowane użycie narzędzi przez nie-ludzkie ssaki naczelne, co podważyło ówczesne teorie o wyłącznej ludzkiej zdolności do takiej innowacji. Szympansy polują w grupach na mniejsze ssaki, wykazują zachowania terytorialne, w tym wojny między grupami, oraz silne więzi rodzinne i emocjonalne, podobne do ludzkich.

Późniejsze analizy ujawniły, że szympansy w Gombe mają unikalną „kulturę” – specyficzne zwyczaje, które różnią się od tych w innych populacjach, co podkreśla adaptacyjność tych zwierząt. Dane zbierane w Gombe obejmują ponad 65 lat obserwacji, z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi, takich jak kamery pułapkowe i analiza genetyczna, co pozwala na monitorowanie ponad 100 szympansów w parku.

W 1977 roku założyła Instytut Jane Goodall, organizację non-profit poświęconą ochronie środowiska, prawom zwierząt i edukacji ekologicznej. Była również Posłanką Pokoju ONZ od 2002 roku i autorką licznych książek, takich jak „W cieniu człowieka” (1963). Otrzymała liczne nagrody, w tym Order Imperium Brytyjskiego (DBE) i tytuł damy.

„Śmierć Jane Goodall to moment, w którym świat traci nie tylko badaczkę szympansów, lecz także lustro, w którym mogliśmy – trochę niechętnie, trochę z fascynacją – zobaczyć siebie. Bo to ona, dziewczyna bez doktoratu, bez „prawidłowego” akademickiego rodowodu, weszła w dżunglę Gombe i zrobiła coś, czego nauka nie potrafiła: zobaczyła w oczach zwierząt podmiot, a nie obiekt.

Kiedy w latach 60. opisywała, że szympansy używają narzędzi, że walczą, kochają, knują i pocieszają – świat nauki zareagował oburzeniem. Bo jeśli one mogą, to czym my właściwie jesteśmy? Goodall podważyła fundament wygodnego rozdziału: człowiek – kultura, zwierzę – natura. I zrobiła to nie językiem wykresów, lecz cierpliwością, czułością i pokorą wobec życia.

Czytając jej książki miałem poczucie, że obcuję z człowiekiem, który widzi więcej niż inni, bo nie zasłania mu oczu pycha naukowej pewności. Z jej opisów uczyłem się, jak mówić o komunikacji w firmach, na szkoleniach które prowadziłem dwie dekady temu. Bo Jane pokazywała, że komunikacja to nie technika, lecz uważność. Że słuchać znaczy dostrzegać drugiego, nawet jeśli ten drugi ma czarne futro i patrzy spode łba.

Dziś, gdy odchodzi, zostawia nam lekcję o wiele większą niż zoologia: lekcję o człowieczeństwie. O tym, że granica między „my” i „oni” jest cieńsza, niżbyśmy chcieli. Że każda hierarchia – czy w stadzie szympansów, czy w zarządzie korporacji, czy w państwie – rządzi się podobnymi prawami: walką o władzę, gestami dominacji, ale i momentami empatii, bez których wszystko się rozpada.

Jane Goodall nauczyła nas, że nie jesteśmy panami stworzenia, lecz częścią większej opowieści. Patrząc w lustro, wciąż powinniśmy widzieć nie tylko własną twarz, ale i cień tamtego szympansa z Gombe, który wyciąga patyk, by wyjąć termity. To jej dziedzictwo – proste, a zarazem rewolucyjne.

Śmierć Jane nie kończy tej opowieści. Raczej przypomina, że obowiązek jej kontynuacji spada teraz na nas. Bo jeśli potrafimy spojrzeć na zwierzę i dostrzec w nim siebie – może wreszcie nauczymy się spojrzeć na drugiego człowieka tak samo. R.I.P. – Maciej Świrski.

Instytut Jane Goodall

W sferze osobistej Goodall była zamężna dwukrotnie. W 1964 roku poślubiła holenderskiego arystokratę i fotografa przyrodniczego, barona Hugo van Lawicka, z którym poznała się podczas badań w Gombe. Para miała syna, Grubera (urodzonego w 1967 roku), który później został biologiem morskim i nurkiem. Małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1974 roku, głównie z powodu napięć związanych z jej pracą w Afryce. W 1975 roku Goodall wyszła za mąż za Dereka Brycesona, tanzańskiego polityka i przyjaciela, który wspierał jej wysiłki na rzecz ochrony szympansów. Bryceson zmarł na raka w 1980 roku, pozostawiając ją wdową na ponad 45 lat. Goodall nigdy więcej nie wyszła za mąż i w wywiadach żartobliwie komentowała swoje doświadczenia małżeńskie, mówiąc: „Jak mogłam to zrobić dwa razy? Nie wiem„. Nie miała więcej dzieci, ale jest babcią – jej syn Gruber ma potomków.

Goodall była oddaną wegetarianką od lat 60., motywowaną troską o zwierzęta, i przez długi czas towarzyszył jej pies Rusty, labrador, który stał się nieodłącznym elementem jej życia w Tanzanii. Mimo intensywnej kariery, zawsze podkreślała znaczenie rodziny i bliskich więzi, czerpiąc inspirację z obserwacji szympansów.

Jane Goodall odwiedziła Polskę w 2011 roku. W maju tego roku (dokładnie 9 maja) gościła w American School of Warsaw (ASW), gdzie spotkała się z uczniami, w tym członkami klubu Roots & Shoots (jedyny taki program w Polsce), i wygłosiła wykłady na temat swoich badań nad szympansami oraz ochrony środowiska. W tym samym roku otrzymała wyróżnienie od magazynu Focus jako Największa Osobowość Festiwalu Filmowego Planete Doc.

1 października 2025 roku, w wieku 91 lat, Jane Goodall zmarła w swoim domu w Bournemouth, otoczona bliskimi, kończąc życie pełne przygód i poświęcenia dla natury. Jej dziedzictwo osobiste, pełne empatii i wytrwałości, pozostaje inspiracją dla wielu.