Jan Knothe – twórca porywających wizji Warszawy przyszłości

Jan Knothe (ur. 18 lutego 1912 w Winnicy (Ukraina), zm. 19 grudnia 1977 w Warszawie) – to architekt, grafik, pisarz, poeta i dyplomata. To sbsolwent Gimnazjum im. Władysława IV w Warszawie. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Stworzył cykl wierszy o Warszawie, opracował wierszowane przekłady Ramajany (zaginione podczas ewakuacji obozu) i Mahabharaty wraz z ilustracjami, napisał poemat pt „Opowieść o dzielnym żeglarzu Janie z Kolna” oraz ze Stanisławem Michalskim zajmował się tworzeniem drzeworytów, ekslibrisów i znaczków obozowych. Jako architekt był członkiem zespołów projektujących najważniejsze inwestycje warszawskie powojennego dziesięciolecia.

Rys biograficzny i artystyczny

Odegrał istotną rolę w powojennej odbudowie Warszawy, współtworząc kluczowe projekty, takie jak Trasa W-Z, Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM) czy gmach Ministerstwa Rolnictwa. Jego prace, w tym rysunki i wizje urbanistyczne, miały znaczący wpływ na kształt architektoniczny stolicy, szczególnie w okresie powojennego Sześcioletniego Planu Odbudowy Warszawy (1946–1952). Knothe był znany z umiejętności przedstawiania projektów w atrakcyjny, artystyczny sposób, łącząc gęste kreskowanie z unikalnym stylem graficznym, co nadawało jego wizjom wyjątkowy charakter.

W artykule opublikowanym w 1954 roku w „Stolicy” pt. „Warszawa pod koniec planu…” Knothe wyrażał rozczarowanie z powodu niezrealizowania wielu ambitnych projektów przyszłości miasta, co wskazuje, że miał śmiałe wizje, choć nie wszystkie doczekały się realizacji. Jego prace graficzne, takie jak ilustracje do albumu Sześcioletni Plan Odbudowy Warszawy (1950), ukazywały nowoczesną metropolię, wolną od ograniczeń XIX-wiecznych miast, co można uznać za porywające wizje przyszłości. Jednak spory między modernistami a konserwatystami oraz zmiany polityczne, w tym krytyka socrealizmu, ograniczyły pełną realizację jego pomysłów.

Jan Knothe był twórcą inspirujących i ambitnych wizji Warszawy, które wykraczały poza ówczesne ramy, choć nie wszystkie zyskały aprobatę lub zostały wcielone w życie. Jego dorobek graficzny i architektoniczny pozostaje jednak znaczącym wkładem w odbudowę i wizję stolicy. Jego prace koncentrowały się głównie na okresie powojennej odbudowy miasta, szczególnie w ramach Sześcioletniego Planu Odbudowy Warszawy (1946–1952).

Trasa W-Z i przebudowa śródmieścia

Knothe był współtwórcą Trasy W-Z, kluczowej arterii komunikacyjnej łączącej wschód i zachód Warszawy. Jego wizja zakładała nie tylko funkcjonalne połączenie dzielnic, ale także stworzenie monumentalnego założenia urbanistycznego. Trasa miała być symbolem nowoczesnej Warszawy, z szerokimi jezdniami, tunelami i estetycznymi rozwiązaniami architektonicznymi. Knothe projektował także okolice placu Zamkowego, gdzie zaproponował harmonijne połączenie odbudowanego Starego Miasta z nowymi elementami urbanistycznymi, takimi jak wiadukty i przestrzenie publiczne.

Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM)

Knothe przyczynił się do projektowania MDM, która miała być wzorcowym osiedlem socrealistycznym. Jego wizja zakładała stworzenie reprezentacyjnej dzielnicy mieszkaniowej z szerokimi bulwarami, monumentalnymi kamienicami i przestrzeniami publicznymi sprzyjającymi życiu społecznemu. W projektach MDM widoczne są wpływy socrealizmu, ale Knothe dodawał elementy nowoczesności, takie jak funkcjonalne układy mieszkań i dbałość o detale architektoniczne (np. zdobienia fasad). Jego grafiki przedstawiające MDM ukazywały miasto tętniące życiem, z zielenią i przestrzenią dla pieszych.

W albumie Sześcioletni Plan Odbudowy Warszawy (1950) Knothe stworzył serię rysunków, które przedstawiały Warszawę jako nowoczesną metropolię. Jego wizje obejmowały szerokie arterie komunikacyjne z wielopoziomowymi skrzyżowaniami i tunelami, co było nowatorskim podejściem w tamtym czasie. Wysoką zabudowę w centrum miasta, kontrastującą z historycznymi akcentami, takimi jak odbudowane Stare Miasto. Rozległe przestrzenie publiczne, takie jak parki, place i bulwary, które miały sprzyjać integracji mieszkańców. Nowoczesną infrastrukturę, w tym metro (choć jego budowa rozpoczęła się znacznie później) i zaawansowane systemy komunikacyjne. Jego grafiki, pełne dynamicznego kreskowania, ukazywały miasto wolne od XIX-wiecznych ograniczeń, z szerokimi perspektywami i śmiałymi rozwiązaniami urbanistycznymi

Był laureatem prawie wszystkich konkursów z tamtych lat: współautor konkursu na Pomnik-Mauzoleum Zwycięstwa, plac Zwycięstwa, Ministerstwo Przemysłu, Centralę SPOŁEM, i PZUW, Dworzec Lotniczy Okęcie (wersja z roku 1947), rekonstrukcję kościoła św. Aleksandra, Powszechny Dom Towarowy, Ministerstwo Rolnictwa.

W środowisku architektów zasłynął przede wszystkim jako doskonały grafik, który potrafił każdy projekt przedstawić w atrakcyjny sposób. Ilustrował m.in. album Sześcioletni Plan Odbudowy Warszawy (Książka i Wiedza 1950). Był też asystentem w Katedrze Rysunku Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, kierowanej przez prof. Zygmunta Kamińskiego. Stworzył własny styl grafiki, łącząc gęste kreskowanie tuszem z rojami kropek.

Zostawił po sobie kilka tysięcy rysunków. Jako grafik zilustrował wiele książek, m.in. tom wierszy Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (Oficyna Wydawnicza, 1946). Projektował okładki do Skąpca Bożego (wyd. Niepokalanowa), dwu tomów Najeźdzców (wyd. Oficyna Księgarska Marszałkowska 34) i Mocarza Jana Dobraczyńskiego (wyd. Niepokalanów), dwukrotnie do Sagi o Jarlu Broniszu Władysława Jana Grabskiego (wyd. Wielkopolska Księgarnia Wydawnicza Poznań i wyd. III wydawnictwo Pallottinum Poznań) wraz z 50 ilustracjami.

Jest autorem plakatu do filmu o Warszawie z 1952 roku. 

Na miejscu. Jan Knothe, Marszałkowska 1951 w Galeria TEST

Jeszcze jutro i w piątek można wciąć udział w pokazie rysunków w Galerii Test. Udział wezmą historycy: Krzysztof Mordyński, autor książki „MDM. Marszałkowska dzielnica marzeń” i Andrzej Skalimowski, badacz dziejów odbudowy Warszawy oraz znawca twórczości Jana Knothego. Gościem honorowym spotkania będzie Paweł Tadeusz Knothe, syn architekta i rysownika. Porozmawiamy o miejscu, w którym znajduje się Galeria TEST, o „wąskiej Marszałkowskiej” i innych wizjach MDM z lat 1950–1951. Rozmowę poprowadzi Anna Wrońska z Fundacji Centrum Architektury, współkuratorka Festiwalu MDM. – czytamy na stronie wydarzenia. Link do wydarzenia poniżej ⤵️⤵️

https://www.facebook.com/events/2111514859323891/

zdj. Jego projekt pl Unii Lubelskiej i wieżowca z roku 1950, który miał stanąć