[HISTORIA] 294 lat temu otwarto Ogród Saski

     Historia Ogrodu Saskiego sięga czasów baroku, a dokładnie rządów Jana Kazimierza, który udziela formalnego pozwolenia Janowi Andrzejowi Morsztynowi na wydzielenie terenu z dóbr starościńskich na jego rezydencję. Jest wtedy 1673 rok. Architektem, który stworzył dwukondygnacyjny budynek na rzucie wydłużonego prostokąta, był przesławny Tylman z Gameren. Plan całej rezydencji był trójczłonowy i osiowy. Z dokumentów architektów saskich z Drezdeńskiego Naczelnego Krajowego Urzędu Budowlanego dowiadujemy się, że już później za czasów kolejnego właściciela, brata Morsztyna – Tobiasza, ogród założony w drugiej połowie XVV wieku był typowym ogrodem włoskim

Rys historyczny

Największy rozkwit ogrodu, w sumie wielkiego całego założenia ogrodowego, przypada przede wszystkim na czasy Zygmunta II Mocnego, i mniej na czasy jego syna, Zygmunta III. Podstawowym czynnikiem, który uczynił z tego miejsca wzorcowy ogród królewski (włącznie z rezydencją), było jego położenie. Morsztynowska posiadłość stała się punktem wyjściem dla rezydencji królewskiej, niespotykanej wcześniej w Rzeczypospolitej. August II będąc pod bardzo silnym wpływem koncepcji Ludwika XIV, tworzył do końca swego życia projekt założenia rezydencjonalnego na miarę monarchy absolutnego, i jego niedoścignionego wzoru – Wersalu. Już samo położenie dawnego pałacu Morsztyna, frontem do Krakowskiego Przedmieścia (głównego miejskiego traktu), na styku drogi okrężnej zawalnej z drogami łączącymi szlak lubelski z krakowskim, spełniało zasadę barokowej jedności kompozycyjnej. Z tego układu drezdeńscy architekci w ciągu 40 lat ukształtowali wielką koncepcję osiową. Zasadnicza koncepcja Założenia Osi Barokowej była dziełem M. D. Popppelmana. Przyjęto francuską zasadę kompozycji rezydencji w oparciu o układy osiowo-promieniste, a nie głównie o pałac (w przeciwieństwie do Wersalu) wraz z dziedzińcem, ogrodem i zespołem alej dojazdowych między dwoma biegunami kompozycyjnymi , z których wybiegały ku sobie przeciwległe sobie trójpromieniste układy. Centrum jednego leżało na wschodzie (Krakowskie Przedmieście), gdzie promienie jego przebijały zespół dziedzińców, flankując pałac oraz tworzący się ogród. Centrum drugiego stanowił wielki plac (dziś pl. Piłsudskiego) który spełniał rolę reprezentacyjnego wjazdu do miasta. Trzecia oś opierała się na ul. Królewskiej (Rue Royale), która szła w kierunku nowej południowej dzielnicy miasta. Środek optyczny kompozycji przesunięto nieco ku wschodowi – do ogrodu. Założenie to sąsiadowało z ogrodem pałacu Ossolińskich, oraz pałacu Błękitnego. Ogród rozszerzał się w kierunku zachodnim w formie układu wachlarzowatego.

Układ ogrodu

    W ognisku promienistego układu alei zachodniej części ogrodu, a jednocześnie na zamknięciu widokowym ulicy marszałka Bielińskiego, Marszałkowskiej, został usytuowany budynek o charakterze salonu ogrodowego – altany. Mowa o Wielkim Salonie. Oś Ogrodu zmykała ażurowa Żelazna Brama. Poza tym w Ogrodzie znajdowało się wiele innych budynków; Ujeżdzalnia, Mały Salon, Operalnia (teatr), Strzelnica. W części zachodniej, przebiegającej przez tereny dawnej jurydyki Wielopole, projektowany był plac leżący w niedalekiej odległości od Żelaznej Bramy. Miał on układ gwiaździsty i stanowił geometryczny środek założenia. Wiązał on za pomocą skośnie biegnących ulic (Żabiej i Granicznej) dwa przeciwległe układy romboidalnej kompozycji. Od dzisiejszej ul. Chłodnej również był projektowany okrągły plac, z którego miały wieść promieniście trzy ulice; Elektoralna od północy, nie istniejąca dziś południowa również Elektoralna (dla przybywających gości) i środkowa droga biegnąca od koszar Gwardii Konnej Koronnej. Długość całej kompozycji między skrajnymi ogniskami układów promienistych wynosiła ok. 1650 m, przy największej szerokości – ok. 500 m. Za czasów Augusta III Ogród Saski od zachodu został otoczony murem. Stanowi to ok 13.5 h. Funkcja rezydencjonalna założenia opierała się na klasycznej zasadzie entre court et jardin. Ośrodkiem rezydencji niewątpliwie był Pałac, ale jak wcześniej zostało to wyjaśnione, założenie ogrodowe w swym ostatecznym kształcie o regularnym zarysie w formie wydłużonego pięcioboku, stanowiło jedną trzecią powierzchni całości kompozycji.

Gerard Ciołek pisał: „Przed pałacem rozciągał się zespół wielkich parterów, okolony ścianami bocznych alei lub boskietów, formujących centralne wnętrze ogrodu (zwane salonem), stąd na osi pałacu wybiegała główna aleja albo kanał , wiodący poprzez boskiety ku zwierzyńcowi. W masywach boskietów kryły się rozliczne wnętrza pomniejsze (w myśl koncepcji Ludwika XIV i Andre Le Notre`a), zastąpione nieraz sadami i ogrodami warzywnymi. Zakończenie osi stanowił w zasadzie otwarty horyzont, a bliżej przy granicy ogrodu umieszczono odpowiednie akcenty architektoniczne” (o których była mowa wyżej – d.e). Symetrycznie ułożono baseny i pary parterów haftowych zestawionych ze sobą na zasadzie odbicia lustrzanego. Rozdzielono je strzyżonymi boskietami o diagonalnie skrzyżowanych drogach. Boskiety po bokach (pozostałość po Morsztynie) znajdowały się w skrajnych częściach ogrodu przy pałacu.

Część ta tworząca prostokąt została otoczona drzewami. Zamykający od zachodu Plac z fontanną w basenie o narysie koła i półkolisty nasyp ziemny przerwany na osi ośmiobocznym pawilonem z przybudówkami tworzył point de veu. Po scaleniu sąsiednich działek założenie zyskuje kształt trapezu zakończonego półkolem. Ku Wielkiemu Salonowi (który został usytuowany w punkcie przecięcia głównych alei, był również wertykalnym akcentem architektonicznym) zbiegały się promieniście ścieżki dzielące sześć boskietów o trapezoidalnym kształcie. Owe boskiety kryły w sobie dwa środkowe i dwa skrajne Domki Gry, o rzucie prostokąta. Układ tej partii Ogrodu ukształtowany był w formie pate d`oie, Zachodnim portalem zamykającym Ogród była Żelazna Brama, stąd nazwa dzisiejszego osiedla Za Żelazną Bramą. August III zamknął ogród od południa, zachodu murem z bastionami, a portal zachodni zyskał charakter Kordegardy. Wzdłuż ul. Królewskiej wzniesiono zabudowania z muru pruskiego. Zmienił rysunek parterów haftowanych; zasadzono ogrody warzywne i owocowe. To on również wznosi Operalnię, w południowym krańcu Ogrodu (dziś na rogu z Grzybowską) Ale chyba najważniejszymi elementami zupełniającymi Ogród, była realizacji zaprojektowania i umieszczenia 70 figur autorstwa genialnego Plerscha, być może tez Jana Donata, i Józefa Vinache. Były to (dziś zostało 24) alegorie, cnoty, pory roku i bóstwa, które ustawione były w osi głównej, przy boskietach i przy krawędziach parterów haftowych.

Pierwszy ogród miejski otwarty dla publiczności

Należy dodać, że ogród saski w Warszawie był pierwszym publicznym ogrodem miejskim w Polsce, otwartym przez Augusta II Mocnego 27 maja 1727 roku. I do czasów II wojny światowej jest punktem centralnym życia towarzyskiego miasta. Poza tym założenie stworzone przez Augusta II było pierwszym urbanistycznym założeniem Warszawy i do dziś nosi nazwę Osi Saskiej. Królem, który stworzy oś uzupełniającą, scalającą miasto, będzie polski król elekcyjny król Stanisław August Poniatowski. Echa przeszłości Po koronacji Poniatowskiego, Ogród Saski traci znaczenie. Jako rezydencję wybiera bowiem Zamek Królewski, (z którego niechętnie korzystali Wettynowie, bo Pałac Saski i Ogród był symbolem ich władzy) i Łazienki, które jako wiosenno – letnia rezydencja stają się jego przysłowiowym oczkiem w głowie. Do insurekcji kościuszkowskiej, czyli do 1794 roku, park jest prostokątny. Z obu stron ciągną się potrójne aleje, wysokie żywopłoty, zielone darniny. Na pewno jest ogród warzywny, partery kwiatowe w głównej osi. Zaczyna się pierwsza parcelacja terenu Ogrodu Saskiego. Wielkie założenie barokowe zaczyna ustępować nowej, klasycystycznej modzie. Druga połowa XIX wieku i wiek XX nie są dla tego barokowego założenia litościwe.

    Rozbudowa miasta, szczególnie części południowej miasta zaczyna zabierać teren, szczególnie po rozbiórce Operalni, kiedy to idea teatru królewskiego nabiera innego wymiaru, a sam teatr przeniesiony zostaje na pl. Krasińskich, później na Zamek Królewski, aby ostatecznie zlokalizować go w Parku Łazienkowskim. Zmienia się zatem całkowicie optyka, wizja i przeznaczenia samego Ogrodu Saskiego. Od 1815 roku dochodzi do parcelacji kolejnych terenów od strony zachodu ogrodu. Budynek. Ujeżdzalni zmienia swój charakter, i to tu wprowadza się i powstaje druga w Europie Giełda Papierów Wartościowych. W 1821 roku, w wyniku ekspansji targowiska, bramę rozebrano, a ogrodzenie zostało cofnięte o 41 łokci (około 25 metrów) na wschód (w głąb ogrodu) .

Oś Corazziego

    Połowa XIX – go to tak naprawdę okres wielkiej stagnacji i braku pomysłów na wykorzystanie potencjału Ogrodu. Pierwszym ruchem aktywizującym Ogród była budowa w marconiowskiego wodociągu miejskiego w 1854 roku, i połączenie go z piękną fontanną. Dodatkowo powstaje sztuczne oczko wodne, i zaczyna się okres ożywienia. W literaturze ogród saski nazywa się Letnim Salonem Warszawy. Instytut Wód Mineralnych, Lodziarna i ciastkarnia Lessera czynią ogród miejscem spotkań całej Warszawy. 1870 roku w południowo wschodniej części parku, powstaje drewniany Teatr Letni, który swój żywot kończy w czasie II wojny światowej. W 1883 roku Franciszek Szanior (wielki planista i ogrodnik) na mocno ograniczonej przestrzeni, zamienia Saski w park romantyczny, sadząc tu kasztany, jesiony, klony,

Ku upadkowi

    Zamieniając stare boskiety w niskie żywopłoty, kończąc definitywnie z barokową przeszłością. W 1936 roku dokonano przebicia jezdni ul. Marszałkowskiej do placu Żelaznej Bramy. W ramach tego projektu zdemontowano część ogrodzenia, w tym bramę, którą wyeksponowano jako pamiątkę historyczną.

Resume

    Dziś nie ma Pałacu Saskiego, nie ma Pałacu Bruhla, nie ma osi parkowej, która wyznaczałaby jakiekolwiek kształt tego kiedyś cudownego miejsca. Po lewej i prawej stronie idąc w stronę ul. Marszałkowskiej, można średnio podziwiać marne partery haftowe, pozostałości po rozwiązaniu szaniorowskim, pozostałości po osi głównej, którą przecinają chaotyczne wydeptane i niedoprojektowane ścieżki parkowe. Dziś Ogród Saski to wstyd tego miasta. Nie pozostało po nim kompletnie nic, co jeszcze przed II wojną stanowiło pamięć po czasach przeszłych.

Daniel Echaust, Licencjonowany przewodnik miejski, varsavianista, Społeczny Okiepun Zabytków, Naczelny

Portal Warszawski