Praskie kapliczki będą w końcu chronione prawnie? Wszystko na to wskazuje!

Na Pradze Północ, dzielnicy Warszawy znanej z bogatej historii podwórkowych kapliczek (często nazywanych „podwórkowymi kościołami” lub Maryjkami), liczba takich obiektów jest trudna do precyzyjnego określenia, ponieważ wiele z nich jest ukrytych w prywatnych podwórkach i nie wszystkie są udokumentowane. Szacunki różnią się w zależności od źródła, ale najczęściej podaje się, że jest ich około 124. Najwięcej ich jest na podwórkach przy ulicach Brzeska, Ząbkowska, Targowa czy Stalowa.

Rys historyczny

Praskie kapliczki, zwane potocznie „Maryjkami”, to unikalny element krajobrazu kulturowego Pragi Północ w Warszawie – dzielnicy o bogatej, wielokulturowej przeszłości. Są to małe, podwórkowe ołtarzyki, często z figurami Matki Boskiej lub świętych, wmurowane w ściany kamienic lub stojące wolno w podwórkach. Warszawa, a zwłaszcza prawobrzeżna Praga, wyróżnia się w Europie największą ich koncentracją – szacuje się, że na Pradze zachowało się ponad 200 takich obiektów. Ich historia jest nierozerwalnie związana z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku, szczególnie II wojną światową.

Pierwsze ślady praskich kapliczek sięgają czasów przedwojennych, choć były one sporadyczne. W wielokulturowej Pradze, zamieszkiwanej przez Żydów, Niemców, Rosjan i Polaków, takie obiekty pojawiały się sporadycznie jako elementy folkloru religijnego lub woty dziękczynne za ocalenie od chorób czy klęsk żywiołowych. Na przykład, niektóre kapliczki mogły powstawać w XIX wieku w podwórkach fabrycznych, gdzie robotnicy szukali pocieszenia w wierze. Jednak ich masowe pojawienie się nastąpiło dopiero w czasie okupacji.

Najwięcej kapliczek – zdecydowana większość – powstało podczas II wojny światowej, zwłaszcza w latach 1943–1944, w czwartym i piątym roku okupacji niemieckiej. Był to czas terroru, represji i codziennego ryzyka, a wyjście do kościoła groziło aresztowaniem, wywózką do obozu lub rozstrzelaniem. Mieszkańcy Pragi, zmęczeni wojną i stratami, zaczęli stawiać je w ukrytych podwórkach jako bezpieczne miejsca wspólnych modlitw i manifestacji wiary. Inicjatywa często wychodziła od dozorców kamienic, którzy zbierali fundusze na figurki. Kapliczki dawały poczucie wspólnoty, nadziei i ochrony – stawały się „podwórkowymi kościołami”, gdzie gromadzono się na różańcach i litaniach. Przykładem jest kapliczka w podwórku przy ul. Ząbkowskiej 12, wystawiona 1 sierpnia 1943 r., przy której mieszkańcy przeżywali codzienne troski. Najpopularniejsze motywy to Matka Boska Niepokalanie Poczęta, choć zdarzały się też krzyże, obrazy świętych czy wota. W 1943 r. powstało ich najwięcej, co zbiegło się z nasileniem represji po klęskach III Rzeszy.

Po wojnie wiele kamienic na Pradze ocalało (w przeciwieństwie do lewobrzeżnej Warszawy), co pozwoliło kapliczkom przetrwać. W PRL-u, mimo laicyzacji, dbano o nie w ramach tradycji rodzinnych – stawiano znicze w rocznice śmierci bliskich, dekorowano kwiatami i różańcami. Z czasem nabrały one też wartości zabytkowej, stając się niemymi świadkami historii dzielnicy. Dziś praskie kapliczki to żywy element dziedzictwa. Zinwentaryzowano ich około 138, choć pełna liczba może być wyższa. Mieszkańcy nadal je opiekują się, odnawiając i włączając w lokalne tradycje, co wzmacnia poczucie wspólnoty. Niestety, remonty, gentryfikacja i wysiedlenia zagrażają ich istnieniu – wiele jest niedostępnych za zamkniętymi bramami lub zaniedbanych. Są jednak symbolem praskiej tożsamości: „dają ludziom poczucie wspólnoty” i przypominają o sile wiary w trudnych czasach. Wartość estetyczna i historyczna tych obiektów jest coraz bardziej doceniana – organizowane są spacery szlakiem kapliczek, a portale jak Na Pradze czy Stacja Praga mapują ich lokalizacje.

Dlaczego konserwator zabytków nie chciał ich wpisać na listę zabytków?

Wspaniałe wieści! Pomimo niezrozumiałej niechęci do wszczęcia postępowania o wpis do rejestru praskich kapliczek, wojewódzki konserwator zabytków został zobligowany przez MKiDN do wszczęcia i rozpatrzenia sprawy. Kapliczki to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów dziedzictwa kulturowego Pragi i bez wątpienia element bolesnej historii tego miasta. Zasługują na ochronę – czytamy na stronie Towarzystwo Przyjaciół Pragi.

Praskie kapliczki, choć cenny element dziedzictwa kulturowego Pragi-Północ, nie zostały dotąd w większości wpisane do rejestru zabytków głównie z powodu braku pełnego opracowania ewidencyjnego o charakterze konserwatorskim. To kluczowa podstawa prawna wymagana do uznania obiektu za zabytek i objęcia go ochroną – bez szczegółowej dokumentacji (w tym kart ewidencyjnych, opisów, fotografii in situ i analizy wartości historycznej). Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków nie może podjąć pozytywnej decyzji o wpisie. Pomimo wcześniejszych inwentaryzacji i popularyzacji tych obiektów (np. list na portalach lokalnych), nie przeprowadzono nigdy kompleksowego formalnego opracowania, co blokowało procedurę. Jedna z nielicznych wyjątków to kapliczka wpisana do rejestru w 2008 r. (numer B-190), ale dotyczy ona pojedynczego obiektu.

W marcu 2025 r. Towarzystwo Przyjaciół Pragi złożyło wniosek o wpis zbiorowy, motywowany rosnącymi zagrożeniami takimi jak wandalizm, kradzieże i degradacja, jednak na październik 2025 r. brak jest informacji o ostatecznej decyzji – proces wymaga właśnie tej brakującej dokumentacji. Obecnie, od kwietnia 2025 r., trwa projekt „Kapliczki praskie – identyfikacja, dokumentacja, ochrona” realizowany przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we współpracy z Urzędem Dzielnicy Praga-Północ i wolontariuszami. Celem jest sporządzenie kart ewidencyjnych dla setek kapliczek, co ma umożliwić przyszły wpis do rejestru i skuteczniejszą ochronę. Zgłoszenia do projektu zakończyły się w kwietniu, a prace potrwają do listopada 2025 r., po czym dokumentacja posłuży jako podstawa dalszych kroków.

To szansa, by te „podwórkowe Maryjki” wreszcie zyskały formalny status, podkreślając ich wartość symboliczną i historyczną.