Tak obecnie wygląda Krakowskie Przedmieście. Jest ważny powód

Nie ma chyba w polskiej literaturze powieści tak bardzo osadzonej na i w okolicach Krakowskiego Przedmieścia, jak Lalka.  Ta historyczna warszawska ulica odgrywa istotną rolę w fabule i stanowi ważne tło dla wydarzeń utworu. Krakowskie Przedmieście, jako jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic Warszawy w XIX wieku, była miejscem, gdzie toczyło się życie społeczne, kulturalne i handlowe stolicy. W powieści pojawia się w kilku kluczowych kontekstach. Prus, tworząc Lalkę, dbał o wierne odwzorowanie realiów Warszawy. Krakowskie Przedmieście jest często wspominane jako miejsce spacerów, spotkań towarzyskich i działalności handlowej. Na przykład sklep Wokulskiego, centralny element fabuły, znajduje się w pobliżu tej ulicy, co podkreśla jego prestiżową lokalizację. Ale Krakowskie Przedmieście to jedna z najstarszych i najważniejszych ulic Warszawy.

Rys historyczny

W wiekach średnich Krakowskie Przedmieście było traktem komunikacyjnym prowadzącym z Warszawy na południe Polski. W swojej historii miało kilka nazw: Czerskie Przedmieście (nazwa pochodzi od siedziby książąt mazowieckich, którą był zamek w Czersku), Rynek Bernardyński (od położonego tuż przy bramie wjazdowej klasztoru zakonu bernardynów), Rynek Przedmiejski (ze względu na obszerny plac postojowy przed bramą wjazdową do miasta), Bykowiec lub Droga ku Świętemu Krzyżowi (od wezwania kościoła, który wybudowano przy drodze prowadzacej na południe Polski), Za Bożą Męką, Szerokie Krakowskie Przedmieście (w części północnej) i Wąskie Krakowskie Przedmieście (w części południowej). Od stuleci jest to jedna z głównych arterii komunikacyjnych Warszawy, przy której stawiano reprezentacyjne siedziby najważniejszych i najbogatszych osób w państwie, a przede wszystkim jest to miejsce ważnych dla historii Polski wydarzeń.

W końcu XIV w. przed bramą wjazdowa do miasta był plac postojowy otoczony drewnianymi domami. Tutaj wozy z zaopatrzeniem czekały na wjazd. W 1402 r. książę Janusz Starszy nadał warszawskim kanonikom 12 ogrodów leżących poza murami miasta, dając początek przyszłej jurydyce Dziekania (był to teren za ul. Bednarską i przy ul. Trębackiej sięgając aż do Wierzbowej). Ulica rozwidlała się przy figurze Matki Boskiej Passawskiej tworząc dwi odnogi wschodnią i zachodnią. Ta część zabudowana była budynkami z jatkami mięsnymi. Uliczka dzieląca ten blok zabudowy nazywała się Rzeźnicza. Folwark i grunty książąt mazowieckich znajdowały się na terenie dziasiejszego Uniwersytetu. Niedaleko, bo po przeciwnej stronie drogi postawiono drewnianą kaplicę, która z czasem została przekształcona w murowany kościół pod wezwaniem św. Krzyża. Wzdłuż drogi swoje grunty mieli zamożni kupcy oraz rzemieślnicy obsługujący.

Od połowy XVw. bogata szlachta i magnaci zaczęłi wykupywać grunty mieszczan i budować swoje dwory. W 1522 Anna Wazówna (córka Zygmunta III) wybudowała dwór, który później Władysław IV przerobił na pałac (pałac Kazimierzowski). Wkrótce pojawiły się następne pałace (np. Kazanowskich, Koniecpolskich). Oprócz szlacheckich siedzib pojawiły się tu i klasztory (bernardynów, karmelitów, wizytek oraz misjonarzy). Utworzyły one wraz ze świecką zabudową zespół urbanistyczny z wyjatkowym klimatem i ładem estetycznym. W XVII w. wybrukowano jezdnię i uporzątkowano pobocza, tak by mogły jeździć tędy powozy i karety. W nastepnych stuleciach postawiono nowe budynki, które szybko wrosły w krajobraz tego szlaku komunikacyjnego.

W XIXw., na skutek gwałtownego rozwoju przemysłu, a co się z tym wiąże wzrostu zamożności wielu przedsiębiorców, zaczęły pojawiać się bardzo charakterystyczne dla tej ulicy budynki: pierwszy w Warszawie dom towarowy (w kamienicy Roeslera i Hurtiga), gmach Towarzystwa Dobroczynnności, pawilony Uniwersytetu Warszawskiego, pałac Staszica, pałac Uruskich, Hotel Europejski, Resursa Kupiecka, pomnik M. Kopernika, Hotel Bristol i wiele innych. Od 1865r. była to trasa omnibusu szynowego, który dał początek zbiorowej komunikacji miejskiej w Warszawie.

Krakowskie Przedmieście było świadkiem wielu historycznych wydarzeń m. in.: hołdów lennych (1578-1764), wjazdów triumfalnych (Jan III Sobieski po Wiktorii Wiedeńskiej), manifestacji patriotycznych (czarna procesja 1789, insurekcja warszawska 1794, demonstracje studentów w marcu 1968), pogrzebów (pogrzeb Pięciu Poległych-1861, pogrzeb Stefana Żeromskiego-1925, pogrzeb Marszałka Józefa Piłsudskiego-1935 oraz pogrzeb kardynała Stefana Wyszyńskiego-1981) oraz odsłonięcia pomników (A. Mickiewicza-1898, Mikołaja Kopernika-1828). We wrześniu 1939r. wiele domów zostało zniszczonych. W trakcie okupacji hitlerowskiej na Krakowskim Przedmieściu miały miejsce akcje dywersyjne: zdjęcie z cokołu pomnika M. Kopernika tablicy z napisami niemieckimi, nadawanie przez głośniki Mazurka Dąbrowskiego, składanie kwiatów pod pomnikami A. Mickiewicza i M. Kopernika. W trakcie powstania warszawskiego toczyły się tu ciężkie walki o kościół św. Krzyża oraz o pałac Zamoyskich.

Większość zabudowy Krakowskiego Przedmieścia w czasie okupacji uległa zniszczeniu. W 1948r. rozpoczęto rekonstrukcję zabytkowej zabudowy. Odbudowane pałace przeznaczano na siedziby instytucji państwowych (np.: Kancelaria Prezydenta RP, Ministerstwo kultury, Uniwersytet Warszawski, Polska Akademia Nauk), a kamienice na domy mieszkalne. Odtworzono zniszczone pomniki (Adama Mickiewicza, Ks. Józefa Poniatowskiego, Mikołaja Kopernika) oraz podniesiono z ruin zabytki architektury sakralnej.

Z czasem postawiono nowe pomniki Bolesława Prusa w 1977 r. i kardynała Wyszyńskiego w 1987 r.

Nie tylko Lalka

Krakowskie Przedmieście w Warszawie to jedna z najstarszych i najbardziej reprezentacyjnych ulic miasta, której historia sięga XIV wieku. Pierwotnie była to droga prowadząca z Warszawy do Czerska, a następnie do Krakowa, stąd nazwa. Przez wieki ulica ta była świadkiem wielu ważnych wydarzeń historycznych, a także miejscem powstawania ważnych budynków i pałaców.

Początki Krakowskiego Przedmieścia sięgają XIV wieku, kiedy to zaczęły się tworzyć przedmieścia przy Bramie Krakowskiej. W XV wieku wzniesiono przy nich kościół Bernardynów, a teren ten znany był jako plac Bernardyński, a następnie Czerskie Przedmieście.  Wkrótce ulica stała się miejscem budowy pałaców magnaterii i rodziny królewskiej oraz miejscem triumfalnych wjazdów do miasta.  Zabudowa ulicy była kilkukrotnie niszczona, m.in. w czasie potopu szwedzkiego i Powstania Warszawskiego

Ale Krakowskie Przedmieście było przede wszystkim miejscem gdzie spotykały się różne klasy społeczne; arystokracja, mieszczanie, kupcy co doskonale portretuje malarz króla Poniatowskiego, Bernardo Bellotto (zwany Canaletto młodszym). I tak samo jak tę ulicę opisuje Bolesław Prus w swojej powieści, a opisuje ją  jako przestrzeń kontrastów. Z jednej strony elegancja i blichtr arystokracji (np. Łęccy), z drugiej – codzienne życie i praca ludzi takich jak Wokulski. Ulica ta symbolizuje zderzenie różnych światów, które Prus analizuje w Lalce. A tuż pod Skarpą mieszkali biedacy z Powiśla.

Na Krakowskim Przedmieściu lub w jego okolicach rozgrywają się ważne sceny, np. spacery Izabeli Łęckiej, które Wokulski obserwuje, czy rozmowy bohaterów. Ulica jest tłem dla miłosnych i społecznych perypetii Wokulskiego, co wzmacnia jej znaczenie w powieści. Krakowskie Przedmieście w czasach Prusa było sercem kulturalnym Warszawy, z teatrami, kawiarniami i pałacami. Prus, jako kronikarz epoki, wykorzystuje tę lokalizację, by ukazać życie miasta i jego mieszkańców w realiach zaboru rosyjskiego.

Krakowskie Przedmieście w Lalce to nie tylko miejsce akcji, ale także symbol XIX-wiecznej Warszawy, odzwierciedlający społeczne napięcia, ambicje i marzenia bohaterów powieści.

Ale Krakowskie Przedmieście to również książki Zofii Nałkowskiej czy Marka Nowakowskiego, nieprzebranej ilości listów, wspomnień chociażby o Fryderyku Chopinie.

Dziś warszawiacy mogą poczuć ducha XIX wiecznej Warszawy dzięki scenografii Netflix.

opis Krakowskiego Przedmieścia: um.warszawa.pl

zdj. Andrzej Wójcik