Dokładnie sto lat temu, 6 lutego 1924 r., przystąpiono do rozbiórki Soboru św. Aleksandra Newskiego

Ten prawosławny sobór katedralny został wzniesiony w latach 1894-1912 według projektu Leontija Benois. Sobór wraz z dzwonnicą umiejscowiono na warszawskim placu Saskim. Jego oficjalne otwarcie i poświęcenie nastąpiło 20 maja 1912 r. W uroczystości wzięli udział generał-gubernator Gieorgij Skałon, metropolita kijowski i halicki Flawian Horodecki i oberprokurator Świątobliwego Synodu Rządzącego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego Władimir Sabler. Z zaproszenia na otwarcie Soboru nie skorzystał car Mikołaj II, który ograniczył się do wysłania telegramu z gratulacjami. Wybór patrona Soboru padł na św. Aleksandra Newskiego, księcia nowogrodzkiego i włodzimierskiego, świętego prawosławnego. Był to trzeci największy sobór na terenie imperium rosyjskiego, był to zamierzony cel.

Akcja rewindykacji cerkwi prawosławnych w II Rzeczypospolitej

Akcja rewindykacyjna (akcja prowadzona przez kolejne rządy państwa polskiego w latach 1919–1939 i wyróżnia się kilka faz tej akcji w latach: 1919–1924, 1929–1934, 1937–1938. ) wpisywała się w ogólną politykę II Rzeczypospolitej wobec Kościoła prawosławnego, dążącą do maksymalnego ograniczenia jego wpływów politycznych i społecznych oraz zerwania jego związków z mniejszościami narodowymi ukraińską, rosyjską i białoruską. Ważnym motywem była również silna wrogość wobec prawosławia, kojarzonego powszechnie z Rosją, jako religii siłą utrwalanej na ziemiach polskich przez władze zaborcze. Działania rewindykacyjne były prowadzone zarówno z inicjatywy oddolnej, poprzez spontaniczne przejmowanie cerkwi przez katolików, jak i – zwłaszcza w ostatniej fazie – według z góry przygotowanych i zaakceptowanych w kręgach rządowych planów. Cerkwie, które stały się obiektem rewindykacji, były burzone, zamykane, adaptowane na kościoły rzymskokatolickie lub na budynki użyteczności publicznej. W pierwszej kolejności rewindykacji podległy cerkwie urządzone w byłych kościołach rzymskokatolickich i cerkwiach unickich, jednak w miarę postępów działań rewindykacyjnych i związanej z nimi polonizacji ludności niszczono lub zamykano również obiekty czynne, będące siedzibami licznie zamieszkanych parafii bądź miejscem kultu.

Według zachowanych dokumentów celem akcji z lat 1937–1938 miała być całkowita polonizacja obszarów na zachód od Bugu oraz maksymalne umocnienie polskich wpływów kulturowych na wschód od niego. Plany te nie zostały zrealizowane z powodu wybuchu II wojny światowej oraz ze względu na postawę ludności prawosławnej.

Dokładnie sto lat temu, 6 lutego 1924 r., przystąpiono do rozbiórki Soboru św. Aleksandra Newskiego

Decyzję o usunięciu świątyni z placu Saskiego jako symbolu rusyfikacji i dominacji nad narodem polskim, podjęto na fali nastrojów antyrosyjskich w 1922 r. Do rozbiórki dzwonnicy przystąpiono już latem 1921 r. Mimo nielicznych protestów przystąpiono do prac rozbiórkowych. Jak się okazało przysporzyły one wiele trudności za sprawą solidnej konstrukcji budowli. Konieczne było zastosowanie ładunków wybuchowych, których użyto aż 15 tys. Rozbiórka tego budynku sakralnego została ukończona w 1926 r.

Świątynia istniała przez okres zaledwie 15 lat i podzieliła los większości warszawskich cerkwi prawosławnych. Na terenie Warszawy pozostawiono jedynie cerkiew pw. Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny na Pradze i cerkiew pw. św. Jana Klimaka na Woli, na terenie cmentarza prawosławnego.

Z okazji mijających stu lat od tego wydarzenia prezentujemy fotografie z zasobu Archiwum Państwowego w Warszawie, dokumentujące Sobór św. Aleksandra Newskiego przed i w trakcie prac rozbiórkowych. Fotografie pochodzą ze Zbioru fotografii Zdzisława Marcinkowskiego 1904-1939 (72/1630), zbioru Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Warszawie (72/3381) i Archiwum rodziny Krohów (72/1285).

 



 

za: Archiwum Państwowe w Warszawie

Portal Warszawski

Przeczytaj również

Logotyp Portal Warszawski
Kontakt

Ostatnie atykuły